ศาสตราจารย์ นายแพทย์วิจารณ์ พานิช
สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาแห่งชาติ
สำนักนายกรัฐมนตรี
2545
Download เอกสารเล่มเต็ม (PDF File)

ความหมายของ SBM (School Based Management) ตามความเห็นของผม อาจจะมีได้ 4 แบบ ดังนี้

SBM นั้นโดยชื่อก็บอกอยู่แล้วว่าเป็น School Based Management บริหารโดยโรงเรียนเป็นฐาน เพราะฉะนั้น การตัดสินใจต้องอยู่ที่โรงเรียน ไม่ใช่คนอื่นมากำหนดมาสั่งให้ทำ ดังนั้น คำว่า School Based Management จึงมีความหมายลึกซึ้ง หมายถึง ต้องให้อิสระแก่โรงเรียนมากในระดับที่สามารถจะใช้ความคิดและตัดสินใจได้เอง โครงการแบบ top-down นี่เป็นอันตรายต่อ School Based Management คือ ไม่ใช่เพียงไม่ดีเท่านั้น แต่ยังก่อให้เกิดผลร้ายแก่กระบวนการ School Based Management เพราะทำให้กระบวนการคิดในโรงเรียนเกิดขึ้นไม่ได้ เป็นตัวสกัดกั้นความคิดริเริ่มสร้างสรรค์ เป็นการสร้างหรือสืบสานวัฒนธรรมอำนาจ (control & command หรือ command & control) โดยใช้การควบคุมสั่งการ

ภายใต้กฎระเบียบรวมศูนย์อย่างนี้สภาพที่จะเกิดขึ้น คือ ทางโรงเรียนต้องออกแรงมาก แต่ผลที่ได้จะค่อนข้างน้อย ความคิดริเริ่มสร้างสรรค์ซึ่งจำเป็นอย่างยิ่งต่อการที่จะทำ School Based Management ก็จะทำได้จำกัด แต่ก็ต้องยอมรับว่าในบางกรณีเราอาจจะต้องยอมประนีประนอมกับสภาพนั้น ต้องค่อย ๆ เปลี่ยน แต่สิ่งที่จะต้องขอและต้องมีให้ได้ก็คือ ภายใต้สภาพเช่นนี้โครงการ top-down ต้องไม่มี กรมกองต้องไม่สั่งอะไรลงมา ต้องปล่อยให้โรงเรียนมีอิสระที่จะคิด แม้ว่าจะมีข้อจำกัดเรื่องคนกับเงิน แต่ก็ยังมีอิสระที่จะคิดบางส่วน ถ้าจะมีงบประมาณพิเศษอะไรลงมาเพื่อให้สามารถตัดสินใจได้ก็จะช่วยได้ ความคิดริเริ่มสร้างสรรค์จะเกิดขึ้นได้ต้องมีความเป็นอิสระ ถ้าหากว่าไปติดที่กฎหมายต้องทำตามกฎระเบียบโดยเคร่งครัดก็จะมีความยากลำบาก เพราะฉะนั้น อาจจะต้องตกลงกันว่าแค่ไหนที่ยอมให้ได้ หรือที่เรียกว่า bend the rule คือ มีช่องทางให้หลบหลีกได้บ้าง เพื่อเปิดช่องให้ความคิดริเริ่มสร้างสรรค์การดำเนินการในระดับโรงเรียนสามารถทำได้

ประการที่สาม จะได้ศาสตร์ที่เกี่ยวข้องกับ SBM ว่าคืออะไร ซึ่งก็เป็นหัวใจของโครงการนี้

ส่วนที่สำคัญที่สุดของการวิจัย คือ "การตั้งโจทย์" หรือ "คำถามวิจัย" ซึ่งจะนำไปสู่ผลการวิจัยที่ดี การตั้งโจทย์ตั้งคำถามต้องใช้เวลา ใช้กระบวนการ และใช้ความคิด ที่สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) โจทย์วิจัยบางเรื่องบางชุดบางโครงการเราใช้เวลาปีกว่าในการตั้งโจทย์ ผมเคยได้ยินว่าบางแห่งโจทย์วิจัยบางเรื่องใช้เวลาถึงสามปี และสามปีที่ว่านี้ไม่ใช่ทำวันนี้แล้วอีกสามปีทำอีกครั้ง แต่ต้องทำอยู่สม่ำเสมอเรื่อย ๆ ปรึกษากันแล้วปรึกษากันอีกกว่าจะได้โจทย์วิจัยที่ชัดเจน แต่งานวิจัยเรื่องนั้นจะเป็นเรื่องใหญ่มาก คำถามวิจัยมีได้หลายแบบ และหลายเรื่อง ซึ่งผมจะลองยกตัวอย่างมาให้ดูดังต่อไปนี้

แต่กระนั้นมันก็เป็นคำถามที่ควรจะถาม เพียงแต่ว่าพวกเราต้องทำให้มันเป็นคำถามที่ง่ายขึ้น เช่น ความสัมพันธ์ระหว่างโรงเรียนกับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นควรจะเป็นอย่างไร ควรจะส่งเสริมซึ่งกันและกัน เกื้อกูลซึ่งกันและกันอย่างไร การ empower ซึ่งกันและกันจะทำให้เกิดประโยชน์ซึ่งกันและกัน โรงเรียนทำให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นทำงานง่ายขึ้น สะดวกขึ้น ร่วมกันสร้างความเจริญให้แก่ท้องถิ่นได้ดีขึ้นหรือไม่ หรืออาจจะตั้งคำถามว่าความสัมพันธ์ระหว่างโรงเรียนกับเครือข่ายควรจะเป็นอย่างไร เครือข่ายโรงเรียนมีหลายแบบ ตั้งแต่อนุบาล ประถมศึกษา มัธยมศึกษา และอาจจะโยงไปถึงความสัมพันธ์ระหว่างโรงเรียนกับสถาบันอุดมศึกษาด้วย ความสัมพันธ์กับโรงเรียนเครือข่ายนั้นเป็นอย่างไร ความสัมพันธ์ระหว่างโรงเรียนกับชุมชนเป็นอย่างไร เหล่านี้เป็นคำถามเชิงโครงสร้าง

เพราะฉะนั้น จริง ๆ แล้วในองค์กรสมัยใหม่จะมีกฎระเบียบน้อยที่สุด และที่มีกฎระเบียบขึ้นก็เพื่อเอื้ออำนวยความสะดวกให้การทำงานนั้นสำเร็จดีมีคุณภาพ กฎระเบียบที่พวกเราคุ้นเคยส่วนใหญ่เป็นกฎระเบียบเพื่อที่จะให้ส่วนกลางควบคุม ในความเห็นของผมบางกรณีก็จำเป็น ไม่ใช่ไม่จำเป็น แต่ว่ามันทำให้เราคิดอะไรที่เป็นความริเริ่มสร้างสรรค์ได้ยาก ต้องมีความพอดี จะพูดว่าการควบคุมโดยส่วนกลางเป็นสิ่งเลวทั้งหมดก็คงไม่ถูก

แล้วถ้าเราเป็นผู้บริหารที่เอะอะอะไรก็จ้าง เงินคงมีไม่พอ ชาวบ้านบางคนก็ไม่ได้ต้องการเงินเพราะเขาสบายอยู่แล้ว เขามีใช้มีจ่าย แต่ยินดีอาสามาช่วยสอน เพราะฉะนั้น ระบบครูอาสา (volunteerism) ในวงการศึกษาควรเป็นอย่างไร การปฏิรูปการเรียนรู้แบบใหม่จะเอาอาสาสมัคร (volunteers) เอาผู้ปกครองเข้ามาช่วยเป็นครูในเรื่องอะไรได้บ้าง อย่างนี้เป็นต้น จะเห็นว่าท่านสามารถคิดโจทย์คำถามได้มากมาย

สมมติว่าเรามีโรงเรียนหรือกลุ่มโรงเรียนประถมศึกษา อาจตั้งคำถามว่าโรงเรียนประถมศึกษากับการเรียนรู้ตลอดชีวิตเกี่ยวข้องกันอย่างไร มีบทบาทอย่างไรกับการเรียนรู้ตลอดชีวิต แน่นอนโรงเรียนประถมศึกษาควรจะฝึกเด็กให้มีความสามารถมีทักษะมีจริตในการที่จะเรียนรู้ต่อไปตลอดชีวิต แต่การเรียนรู้ตลอดชีวิตของคนอายุสามสิบ อายุห้าสิบ อายุหกสิบ อายุเจ็ดสิบ โรงเรียนประถมศึกษามีส่วนเกี่ยวข้องอย่างไร เพราะโรงเรียนประถมศึกษาชื่อก็บอกอยู่แล้วว่าเป็นชั้นประถม เห็นไหมว่ามันต้องออกไปนอกขอบเขตที่เราคุ้นเคย

อีกเรื่องหนึ่งคือ ระบบช่วยเหลือเด็กที่ยากจนและอยู่ในโรงเรียนที่ห่างไกล ผมมีความเห็นว่าการที่จะช่วยเหลือเด็กยากจนน่าจะทำได้ง่ายขึ้น ถึงแม้ว่าจะยากจนกันทั้งหมู่บ้านหรือตำบล แต่ว่าความช่วยเหลือน่าจะเกิดขึ้นได้มาก คำถามคือ มีความคิดริเริ่มสร้างสรรค์ในการที่จะช่วยเด็กที่ยากลำบากคือจนกันหมดทั้งหมู่บ้านได้อย่างไร

2.4 คำถามเกี่ยวกับหลักสูตร อาจเป็นคำถามเกี่ยวกับความเชื่อมโยงระหว่างหลักสูตรชั้นอนุบาล ประถมศึกษา มัธยมศึกษา และอาจจะโยงไปถึงอุดมศึกษาด้วยว่าเป็นอย่างไรโรงเรียนดูแลกันเองอย่างไร ไม่ใช่ผู้เชี่ยวชาญเป็นคนกำหนดมาจากกรุงเทพฯ ผู้เชี่ยวชาญกำหนดมาจากกรุงเทพฯที่จริงก็ดี เราก็เอามาศึกษา แต่เรากำหนดของจริง ไม่ใช่บนกระดาษ ไม่ใช่ทฤษฎี ของจริงเชื่อมโยงกันอย่างไร มีการปรึกษาหารือกันอย่างไร

ในการวัดผลสำเร็จนั้น อย่าลืมว่าเราทำเองเราต้องวัดเองด้วย แต่แค่นั้นไม่พอ ต้องให้คนนอกมาวัดด้วยจะได้ไม่เข้าข้างตัวเอง เขาจะได้วัดด้วยความไม่เชื่อ ด้วยความสงสัย ว่าเราทำสำเร็จหรือไม่ รวมทั้งบทบาทของชุมชนที่เข้ามาเกี่ยวข้องกับหลักสูตร ชุมชนมีบทบาทอย่างไร ทำอะไรได้แค่ไหน นี่ก็สามารถที่จะเป็นโจทย์วิจัยได้เหมือนกัน

ในการสร้างศาสตร์ SBM นี้ ถ้ามีการรวมตัวกันเป็นเครือข่ายเพื่อสร้างศาสตร์ร่วมกัน จะเป็นประโยชน์มหาศาลต่อบ้านเมือง เป็นผลระยะยาว คำถามคือ สิ่งที่เราทำนี้จะเกิดผลต่อชุมชนอย่างไร มันไม่ใช่ผลต่อเด็กเท่านั้น แต่จะเกิดผลต่อชุมชน ต่อโรงเรียน และต่อครู ถ้าเรามีวิธีดำเนินการดีครูควรจะมีความสุขมากขึ้น ทำงานง่ายขึ้น และเข้ามาร่วมกันเป็นเครือข่าย

4. การวิจัยและพัฒนาการบริหารสถานศึกษา

แต่จุดที่สำคัญที่ผมอยากจะเตือนท่านอย่างแรง คือ บ้าผลสัมฤทธิ์อย่างเดียวไม่ได้ เพราะผลสัมฤทธิ์อาจดีมากแต่เด็กทุกข์ถนัดเลย การปฏิรูปการเรียนรู้ต้องไม่ทำให้เด็กเครียด เด็กต้องมีความสุขมากขึ้น ผลสัมฤทธิ์เพิ่มด้วยแล้วเด็กก็เรียนสนุกเรียนอย่างมีความสุขด้วย เพราะฉะนั้น เป้าหมายต้องมีทั้ง 2 อย่าง คือ "ผลสัมฤทธิ์" และ "ความสุขของผู้เรียน"

ในการวิจัยและพัฒนาการบริหารสถานศึกษาที่ส่งเสริมการปฏิรูปการเรียนรู้ของท่านครั้งนี้ ผมจะขอนำเสนอกระบวนวิธีวิจัย (research methodology) สำหรับให้ท่านนำไปพิจารณา แต่อย่าคิดว่าผมมาบอกแล้วจะต้องใช้ได้

การดำเนินการแบบนี้เพียงครึ่งปีหรือหนึ่งปี ผมคิดว่าไม่น่าจะเห็นผลได้ชัดเจน เพื่อความมั่นใจต้องทำหลายรอบ หนึ่งปี สองปี สามปี ซึ่งในระหว่างนั้น อาจจะมีการปรับ intervention ด้วย เพราะในบาง intervention ท่านรู้ว่ามันไม่ดี ถ้าทำไปเด็กจะเสียประโยชน์ ท่านก็ต้องปรับ และในที่สุดท่านก็จะสามารถเปรียบเทียบระหว่างข้อมูล baseline กับข้อมูลหลัง intervention โดยต้อง correct ช่วงเวลาที่ผ่านไปด้วย เพราะช่วงเวลาที่ผ่านไปนั้นเด็กเติบโตขึ้นด้วย เด็กเก่งขึ้นด้วย เด็กอาจเก่งเอง ไม่ใช่เก่งเพราะท่านไปทำ intervention ทั้งหมด เพราะฉะนั้น ต้องมีการปรับในเรื่องเหล่านี้ด้วย แล้วท่านจะสามารถเขียนรายงานตอบโจทย์คำถามได้ และถ้าเราสามารถทำคู่ขนานกันไประหว่างสองทีมก็จะน่าสนใจมากว่าเกิดอะไรขึ้น มองต่างกันแค่ไหน ที่สำคัญคือต้องอย่าให้ขึ้นต่อกัน (dependent) ต้องให้สองกลุ่มนี้คือภายในกับผู้ทรงคุณวุฒิภายนอกเป็นอิสระต่อกัน วิธีวิจัยแบบนี้เป็นวิธีการศึกษาในกลุ่มทดลองกลุ่มเดียวกัน แต่เปรียบเทียบความแตกต่างของผลที่ได้ระหว่างก่อนที่จะใส่ intervention กับหลังใส่ intervention

6. กระบวนการสนับสนุน

ในการสร้างศาสตร์ SBM ของประเทศไทยครั้งนี้ ผมเห็นว่ามีเงื่อนไขที่สำคัญอย่างน้อย 5 ประการคือ

เพราะฉะนั้น ผมจึงย้ำว่าการสร้างศาสตร์บนแผ่นดินแม่นี้ไม่ใช่ทำในระยะสั้น ๆ แล้วก็ได้ศาสตร์เลย แต่ต้องการความอดทน ในกระบวนการเช่นนี้จะเกี่ยวข้องกับคนเป็นหลายร้อยหรือหลายพัน แต่เกิดเป็นความรู้ที่เราพอจะภูมิใจได้ แล้วก็ทำให้เกิดความมั่นใจว่าเราก็เป็นคนมีสติปัญญา ไม่ใช่จะต้องเลียนแบบชาติอื่นอยู่เรื่อยไป

แต่ความเป็นจริงไม่ใช่เช่นนั้น สังคมเปลี่ยนตลอดเวลา เพราะฉะนั้น สมมติฐานที่ถูกต้องหรือทฤษฎีที่ถูกต้องของ learning organization ก็คือ สภาพแวดล้อมเปลี่ยนแปลงแบบไม่รู้ทิศทาง ไม่แน่นอน (uncertainty) ด้วยเหตุที่สภาพแวดล้อมเปลี่ยนแปลงตลอดเวลา และเปลี่ยนอย่างไม่แน่นอน คาดหวังยาก เราจึงต้องเป็น learning organization

ความเป็นอิสระก็คืออิสระในการคิดในการวางแผน การทดลองสร้างสรรค์และสร้างนวัตกรรมในงานที่ทำ แต่อย่าลืมว่าต้องลงท้ายโดยมีการตรวจสอบและประเมินด้วย

8.4 SBM พลังจักรวาล

สรุป: สร้างศาสตร์ SBM บนแผ่นดินแม่